Öğrenilmiş çaresizlik

bricks,dog,white,alone,bw,fallen-3d5bf0e0e2f6a6c6c5706c8582be5289_h
Efenim bu köşemizde ele alacağımız deneyimizde bir grup köpeğe çitten her atladıklarında elektrik veriliyor ve köpekler sonunda çitten atlama fikrinden tamamen vazgeçiyor. Bu gruptaki köpekler elektriksiz bir çitle karşılaştıklarında dahi çitten atlamayı denemez oluyor çünkü çaresizliği artık öğrenmişlerdir ve baştan “elektrik alacağıma hiç denemem daha iyi” kafasına gelmişlerdir, elektrik olmaması ihtimalini akıllarına bile getirmezler. Böyle bir elektrik nefreti oluşturuluyor yani anlayacağınız köpeklerde, elektrikten yaka silkmekler, şeytan görsün yüzünü demeler.

Bir yerde sirk hayvanlarının nasıl eğitildiklerini anlamamızı da sağlayan bu çalışma tabii ki sadece köpeklerle sınırlı bir çalışma olarak kalmıyor, sosyal bilimlerdeki hiçbir şey sadece bir tek şey olarak kalmaz takdir edersiniz ki. Buradan geliştirilen teori köleliği, depresyonu ve bunun gibi pek çok garip insani olayı açıklamakta da kullanılıyor.

Misela geçen gün bir filmde dediler, depresyon kendine bir gelecek kuramama durumudur diye. Eh işte, çitten atlamamayı öğrenen biri için nasıl bir gelecek olabilir ki? Yani çaresizlik varsa serde, öğrendiğin buysa; boşluk hissi kaçınılmaz değil mi?

Tamamen atıyorum ama sanıyorum ki insanlardaki öğrenilmiş çaresizlik durumu en iyi “zaten” ile başlayan cümlelerde kendini gösteriyor.

Bu toprakların insanlarında çok alışıldık bir hissin adı, zaten.

zaten olmaz. zaten bir şey değişmez. zaten hep aynı şey olur. zaten benim başıma hep bu gelir. zaten bu memleket. zaten bu insanlar. zaten this. zaten that.

Hani her korkunun aslında tecrübe edilmiş bir anıdan kaynaklanması hikayesi gibi… Ne bileyim asansörden korkuyorsan, asansörde kapalı kalmışsındır bir gün, bir yerde, hatırlasan da hatırlamasan da… Öyle yani. Hiç bilmediğin, tecrübe etmediğin, çevrende tecrübe edilmemiş bir şeyden korkamazsın. Mesela sana desem ki “cürökten korkar mısın?” Bana dersin ki “cürök ne?” Cürök’ten ancak cürök’ün çok korkutucu bir şey olduğunu, olması gerektiğini bilirsen korkarsın. Yoksa niye korkasın allahın cürökünden, öyle ya.

Belki çocukken böcekleri elimize almamız, boklara elimizi sokmamız, toprakları yememiz, fişe parmak daldırmamız filan… hep bundandır. Başına bir müsibet gelecek ya da geleceği söylenecek ki ona göre davran. Bir musibet = Bin nasihat.

Ne de olsa bir şeylerden imtina ettikçe, bir şeyleri yaşamaktan kendini alıkoyuyorsun. Ne de olsa bir şeyleri yaşamış olmak sana başına kötü şeyler gelebileceğini öğretiyor ki, yoğurtlara üflemekten doğru düzgün cacık yiyemiyor oluyorsun. O kadar temkinli oluyorsun ki, başına kötü bir şey gelmesin diye aslında çaresiz de oluyorsun. Gibi gibi. Mis gibi.

Temkin de çaresizlik gibi öğrenilen bir şey. Hatta belki de temkin, çaresizliğin kibarcası, politik söylenmişi, oh la la cherie Fransızcası.

Büyüdükçe zaten’leri, çaresizliği öğreniyorsun. Çaresizliği öğrendikçe adına büyümek diyorsun. Oysa her şeyin bir çaresi var sanarken belki çok daha olgunsun.

Sonra tabii bazen bir gün geliyor. Korku eşikleri yıkılı yıkılıveriyor. İşte o bazenlerde hoop diyor çitin üstünden atlıyorsun. Yemişim lan elektriği diyorsun, böyle olacağına verin ulan elektriği böğrüme böğrüme diyorsun. Ya atlarım bu çitten, ya atlarım bu çitten diyorsun.

Bazen diyorsun ama. Bazen de demiyorsun.

Bazen kalıyorsun orada. Atıl ve çaresiz. “Zaten” diyorsun, “Zaten elektrik var. Atlasam ne, atlamasam ne.” Denemiyorsun bile. Çünkü bir kere yemişsin o elektriği, canın acımış, değmez ki sonuçta. Diyorsun. Belki çitin ötesi yeterince teşvik edici değil, kimbilir.

Hayat bir garip, psikoloji daha garip.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s